मनराजा राजोपाध्याय
काठमाण्पडौं
रम्परादेखि चली आएको महान् चाड ‘तिहार’ जम्मा पाँच दिन मनाउने चलन हालसम्म चली आएको छ। यी पाँच दिनलाई यमपञ्चक भनिन्छ। यमपञ्चकको पहिलो दिन कागलाई पूजा गरिन्छ। दोस्रो दिन कुकुरलाई पूजा गरिन्छ।
तेस्रो दिन गाईपूजा बिहान गरी रात्रिकालमा लक्ष्मीपूजा गरिन्छ। तेस्रो दिन कार्त्तिक कृष्णपक्ष अमावास्था अर्थात् औंसीको रात्रिपूजा गर्ने चलन छ। पञ्चांग समितिले पात्रो तयार पार्दा चतुदशीका दिन राति औंसी परेको छ भने सो दिन लक्ष्मीपूजा गर्नू भनी उल्लेख गरिआएको छ। तर अर्को समूहले यो कुरा नमानी प्रतिपदा अर्थात् औंसीको भोलिपल्ट पनि राति लक्ष्मीपूजा गर्दै आएको छ।
अब चौथो दिन कार्त्तिक शुक्लपक्ष प्रतिपदाका दिन म्हपूजा नेवार समुदायमा गरिने चलन हो। यो चलन लिच्छविकालीन समयभन्दा अगाडिदेखि चल्दै आएको अनुमान छ । तर हाल नेपाल संवत् फेरिने वर्षो पहिलो दिन पारी म्हपूजा गर्ने चलन चल्दै आएको छ। म्हपूजालाई विशेष पूजा भनिन्छ।
नेपाल भाषाअन्तर्गत ‘म्ह’ शब्दले सम्पूर्ण शरीरलाई बुझाउँछ। साथै ‘म’ शब्दले आत्म भन्ने प्रस्ट छ। हाम्रो शरीरमा आत्मा छ र प्राणलाई प्रभावित गर्ने शक्ति यसमा छ। यही कारणले म्हपूजामा आत्मपूजा गर्ने कार्य गरी आएको छ। आत्मपूजाको पर्याय म्हपूजा हो।
म्हपूजा गर्दा घरका सबै परिवारको क्रमशः जेठोदेखि कान्छोसम्मको मण्डला तेल रेखी बनाई अबिर, चामलको पीठो, पानी, मास, जौ, कालो भटमास, धान, थरीथरीका फूल आदिले सजाएर तयार पारिन्छ। सबै क्रमशः मण्डलाको सामु बसेर पूजा गरिन्छ ।
घरका ‘थकाली’ नाइकेले मण्डलापूजासहित दहि सगुन दिने कार्य हुन्छ । सो दिन विशेष रूपमा बत्ती बालिन्छ । त्यस बत्तीका ज्योतिले शरीरमा शक्ति र वीरत्वप्राप्त भई ज्ञान र कल्याण आफूमा समाहित हुने विश्वास गरिन्छ । त्यसै गरी सगुनस्वरुप अण्डा, माछा, बाराआदि लिने गरिन्छ।
म्हपूजाबाट बाहय शक्तिको संयोजनद्वारा आत्म शक्तिलाई प्रज्वलित गर्ने र देह शुद्ध गर्ने कार्य हुन्छ। म्हपूजाबाहेक अन्य कर्म (जस्तै बेल विवाह कार्य, र्सूय दर्शन कार्य, व्रतबन्ध, विवाह कार्य आदि) गर्दा पनि आत्मपूजा गर्ने चलन छ। आत्मपूजाविना कुनै कार्य सिद्ध हुँदैन। तर्सथ हाम्रो शरीरमा रहेको आत्मालाई पूजा नगरी अन्य पूजा कार्य गरिँदैन।
